Zachowek: ile wynosi? Kalkulator i koszt testamentu

Zachowek chroni najbliższych przed testamentem, który ich pomija, i przed darowiznami, które za życia wyprowadziły majątek. Uprawniony nie dostaje części spadku, tylko roszczenie o zapłatę pieniędzy: najpierw wobec spadkobiercy, a gdy od niego nie da się uzyskać zachowku, wobec osoby obdarowanej przez spadkodawcę (art. 1000 KC).

O tym, czy ktoś jest uprawniony, decyduje porządek dziedziczenia ustawowego. Wnuk ma prawo do zachowku tylko wtedy, gdy jego rodzic nie dożył otwarcia spadku, a rodzice spadkodawcy, gdy ten nie zostawił zstępnych. Przy liczeniu udziału uwzględnia się spadkobierców niegodnych i tych, którzy spadek odrzucili, a pomija tych, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni (art. 992 KC). Wydziedziczenie wymaga testamentu i jednej z przyczyn z art. 1008 KC, na przykład uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych.

Wyższy zachowek, dwie trzecie udziału, przysługuje uprawnionemu trwale niezdolnemu do pracy oraz zstępnemu małoletniemu (art. 991 § 1 KC). Kalkulator przyjmuje stan rodziny z chwili śmierci spadkodawcy, czyli otwarcia spadku; czy w konkretnej sprawie przysługuje wyższy zachowek, ocenia sąd.

Gdy żyje tylko jedno z rodziców, a spadkodawca miał rodzeństwo, udział zmarłego rodzica przypada rodzeństwu po równo (art. 932 § 4 KC). Bez rodzeństwa i przy żyjącym małżonku ten z rodziców, który żyje, dziedziczy połowę spadku (art. 932 § 6). Rodzeństwo, które nie dożyło otwarcia spadku, zastępują jego zstępni (art. 932 § 5). Gdy nie ma małżonka, zstępnych, rodziców ani rodzeństwa, dziedziczą dziadkowie (art. 934), pasierbowie (art. 934¹), a na końcu gmina albo Skarb Państwa (art. 935). Tych grup kalkulator nie liczy, bo nie mają prawa do zachowku.

Substrat zachowku to czysta wartość spadku, czyli majątek po odjęciu długów, powiększona o doliczone darowizny. Darowiznę wycenia się według jej stanu z chwili dokonania, ale po cenach z chwili ustalania zachowku (art. 995 § 1 KC): mieszkanie podarowane przed laty liczy się po dzisiejszej cenie rynkowej, bez późniejszego remontu zrobionego przez obdarowanego. Kalkulator zakłada, że wpisujesz wartości tak wyliczone.

Granica 10 lat dotyczy tylko osób spoza kręgu spadkobierców i uprawnionych do zachowku. Darowizny dla dzieci, wnuków, małżonka czy rodziców dolicza się zawsze. Przy liczeniu zachowku dla zstępnego nie dolicza się darowizn zrobionych, gdy spadkodawca nie miał jeszcze zstępnych, chyba że od darowizny do urodzenia się zstępnego minęło mniej niż 300 dni (art. 994 § 2 KC). Przy zachowku dla małżonka nie dolicza się darowizn sprzed ślubu (art. 994 § 3).

To, co uprawniony dostał od spadkodawcy wcześniej, nie przepada, tylko zmniejsza roszczenie: darowizny i zapisy windykacyjne dla niego zalicza się na należny mu zachowek (art. 996 KC), podobnie jak udział w spadku albo zapis z testamentu (art. 991 § 2). Gdy długi przewyższają majątek, kalkulator odejmuje nadwyżkę od doliczonych darowizn i nie schodzi poniżej zera; w takiej sytuacji wynik w sporze ustala sąd.

Ogłoszenie testamentu to otwarcie i odczytanie go przez sąd spadku albo notariusza. Roszczenia wobec osoby obdarowanej, gdy od spadkobiercy nie da się uzyskać zachowku, przedawniają się w tym samym czasie, ale liczonym od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy (art. 1007 § 2 KC). Kodeks cywilny przenosi koniec wielu terminów przedawnienia na ostatni dzień roku kalendarzowego, gdy termin wynosi co najmniej dwa lata (art. 118), dlatego kalkulator pokazuje dwie daty: dzień, w którym mija 5 lat (art. 112), i 31 grudnia tego roku.

Stawki z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości są maksymalne: notariusz może pobrać mniej, ale nie więcej, i dolicza VAT. Wypis to urzędowa kopia aktu dla testatora albo wskazanych osób, płatna od każdej rozpoczętej strony (§ 12 ust. 1: 6 zł za stronę, strona to co najmniej 25 wierszy). Od 5 listopada 2026 r. obowiązują nowe stawki maksymalne (Dz.U. 2026 poz. 1370): testament 200,00 zł netto, czyli 246,00 zł z VAT, z zapisem zwykłym, poleceniem albo wydziedziczeniem 300,00 zł, z zapisem windykacyjnym 400,00 zł (492,00 zł z VAT), odwołanie 50,00 zł netto.

Testament własnoręczny jest ważny, gdy spadkodawca napisze go w całości ręcznie, podpisze i opatrzy datą (art. 949 KC). Testament notarialny daje pewność formy i daty, a jego oryginał zostaje w kancelarii. Zapis windykacyjny, czyli przekazanie konkretnej rzeczy, na przykład mieszkania, wybranej osobie z chwilą otwarcia spadku, jest możliwy tylko w testamencie notarialnym (art. 981¹ KC).