Dług publiczny i deficyt budżetowy

Deficyt to roczna nadwyżka wydatków nad dochodami. Deficyt budżetu państwa dotyczy samego budżetu centralnego, a deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych obejmuje też samorządy, fundusze i ZUS. Ten drugi, liczony według metodologii UE, jest podstawą oceny Komisji Europejskiej. Kolejne deficyty powiększają dług publiczny, czyli łączne zadłużenie państwa.

Konstytucja zakazuje zaciągania pożyczek, w wyniku których państwowy dług publiczny przekroczy 3/5 wartości rocznego PKB (art. 216 ust. 5). Unijne kryteria z Maastricht to 60% PKB długu i 3% PKB deficytu. Krajowa definicja długu i definicja UE różnią się zakresem, dlatego wartości w procentach PKB nie są identyczne.

Po przekroczeniu 3% deficytu Rada UE może objąć państwo procedurą nadmiernego deficytu, wymagającą ścieżki jego obniżania. Polska została nią objęta w lipcu 2024 roku. Przykład na liczbach hipotetycznych: przy PKB 3,8 bln zł deficyt 6% PKB to ok. 228 mld zł nowego długu w roku, a dług 55% PKB to ok. 2,1 bln zł.

Wysoki deficyt zwiększa podaż obligacji skarbowych, co może podnosić rentowności i koszt kredytu w gospodarce, a luźna polityka fiskalna utrudnia RPP obniżanie stóp. Rentowności polskich obligacji pokazuje strona rentowności obligacji.

Ministerstwo Finansów publikuje dane o zadłużeniu Skarbu Państwa co miesiąc, a o długu całego sektora finansów publicznych kwartalnie. Najważniejszym składnikiem długu są obligacje skarbowe, w tym detaliczne obligacje kupowane przez osoby fizyczne. Rentowność, po jakiej państwo pożycza, przekłada się na koszty obsługi długu, czyli wydatki budżetu na odsetki. Przy wysokim długu wzrost stóp o 1 pkt proc. oznacza z czasem dziesiątki miliardów złotych dodatkowych wydatków rocznie. Agencje ratingowe biorą pod uwagę poziom i dynamikę długu, deficyt i wiarygodność polityki fiskalnej, a od ich ocen zależy część popytu inwestorów zagranicznych na polskie obligacje.

Kryteria z Maastricht liczą się także przy ocenie gotowości do przyjęcia euro. Dla gospodarstw domowych dług publiczny ma znaczenie pośrednie: wpływa na wysokość przyszłych podatków, oprocentowanie obligacji skarbowych i koszt kredytu w gospodarce.