Nieujawnione źródła przychodów 2026: podatek 75% od niewyjaśnionej nadwyżki - jak udokumentować oszczędności

Podatek od przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach wynosi 75 proc. podstawy opodatkowania - najwyższą i sztywną stawkę polskiego systemu, bez ulg i obniżeń (art. 25b-25g ustawy o PIT, rozdział 5a). Liczba takich postępowań rośnie: 216 w 2023 r., 259 w 2024 r. i 298 w 2025 r. według danych Ministerstwa Finansów. W pierwszej połowie 2026 r. fiskus wszczął już 82 kolejne (stan na październik 2026).

Mechanizm jest prosty i bezlitosny. Krajowa Administracja Skarbowa (KAS - skarbowy pion kontroli i poboru danin) zestawia Twoje wydatki z oficjalnie wykazanymi dochodami i zgromadzonymi oszczędnościami. Jeśli kupujesz mieszkanie za 600 tys. zł, a z zeznań PIT wynika, że w ostatnich latach zarobiłeś ułamek tej kwoty, urząd zapyta wprost: skąd te pieniądze. Brak przekonującej odpowiedzi oznacza domiar po stawce trzy razy wyższej niż górny próg skali.

Ile wynosi podatek od nieujawnionych źródeł i od czego jest liczony?

Stawka to 75 proc. podstawy opodatkowania, a podstawą jest nadwyżka wydatków nad przychodami - opodatkowanymi i nieopodatkowanymi - osiągniętymi w danym roku. Przy niewyjaśnionej nadwyżce 100 tys. zł zapłacisz 75 tys. zł zryczałtowanego PIT. To nie jest podatek od całego majątku, tylko od tej części wydatków, której nie potrafisz pokryć udokumentowanym źródłem.

Stawka obowiązuje od 1998 r. i przez lata była narzędziem budzącym skrajne emocje. Obejmuje dwie sytuacje: przychody nieznajdujące pokrycia w ujawnionych źródłach (coś kupiłeś, dochód tego nie tłumaczy) oraz przychody ze źródeł w ogóle nieujawnionych (pieniądze istnieją, ale ich pochodzenia nie podałeś). W obu wariantach ciężar wyjaśnienia spoczywa na Tobie, a nie na urzędzie - to odwrócenie zwykłej zasady, w której to fiskus musi udowodnić zaległość.

Przedawnienie wynosi tu 5 lat, liczonych od końca roku, w którym upłynął termin płatności podatku. W praktyce oznacza to, że dokumenty potwierdzające pochodzenie większych kwot warto trzymać znacznie dłużej niż rok czy dwa - urząd może sięgnąć wstecz po transakcję sprzed kilku lat.

Dlaczego skarbówka wysyła coraz więcej wezwań?

KAS przeszła w latach 2024-2025 z masowych kontroli na precyzyjne, oparte na danych typowanie. Czynności sprawdzających było w 2024 r. 2 393 739, a w 2025 r. już blisko 2,64 mln - o 9,4 proc. więcej rok do roku. Łączna wartość ustaleń ze wszystkich działań urzędów skoczyła z 14,76 mld zł do 19,05 mld zł, czyli o 29,1 proc.

Mniej wizyt kontrolerów, ale skuteczność sięgająca niemal 100 proc. Źródłem tej zmiany jest dostęp do danych. Urzędy widzą rejestry nieruchomości i pojazdów, raporty banków, informacje z platform sprzedażowych w ramach unijnej dyrektywy DAC7 oraz przelewy między osobami. O tym, jak fiskus analizuje ruchy na kontach, pisaliśmy w analizie przelewów między znajomymi, a o rosnącej fali zgłoszeń od osób trzecich - w tekście o donosach do KAS.

„Ostatnio takich spraw jest coraz więcej. Skarbówka wysyła wezwania podatnikom i muszą się gęsto tłumaczyć, skąd mieli pieniądze na zakupy” - Grzegorz Gębka, doradca podatkowy w kancelarii GTA (komentarz dla prawo.pl, 2026).

Dane DAC7 za 2025 r. objęły w Polsce 290 tys. sprzedawców z Allegro, OLX i Vinted - to pokazuje skalę informacji, które trafiają do systemu bez udziału kontrolera. Powiem wprost: ten wzrost to nie przypadek ani chwilowa akcja. To trwała zmiana modelu, w której algorytm typuje rozbieżność, a urzędnik dostaje gotową listę osób do wezwania.

Jak udokumentować, skąd masz pieniądze na mieszkanie?

Udokumentowanie źródła polega na wykazaniu legalnego pochodzenia środków: wcześniejszych oszczędności, darowizny, pożyczki, spadku albo sprzedaży majątku. Zgodnie z art. 25g ustawy o PIT podatnik ma wykazać racjonalność gromadzenia środków i związek między akumulacją w latach wcześniejszych a późniejszym wydatkiem. Liczą się dowody: umowy, potwierdzenia przelewów, zgłoszenia darowizn, historie rachunków.

Najczęstsza pułapka dotyczy gotówki i darowizn rodzinnych. Jeśli dostałeś od rodziców pieniądze na wkład własny, ale wpłaciłeś je sam na swoje konto zamiast przyjąć przelew od darczyńcy, możesz stracić zwolnienie - szczegóły opisaliśmy w artykule o darowiznie od rodziców. Sam fakt, że rodzina Ci pomogła, nie wystarczy, jeśli nie ma śladu przelewu i zgłoszenia na druku SD-Z2.

Robert Nogacki, radca prawny z Kancelarii Prawnej Skarbiec, zwraca uwagę, że w wielu sprawach organy gromadziły materiał dowodowy powierzchownie i pobieżnie, przez co coraz częściej po stronie podatników stają sądy administracyjne. To ważny kontrapunkt dla medialnej paniki - domiar 75 proc. nie jest wyrokiem, od którego nie ma odwołania. Decyzję można zaskarżyć, a praktyka orzecznicza bywa dla podatnika łaskawa, gdy urząd nie udźwignął własnych obowiązków dowodowych.

Czy 75-proc. podatek jest w ogóle zgodny z konstytucją?

Konstrukcja 75-proc. podatku dwukrotnie upadła przed Trybunałem Konstytucyjnym. W wyroku z 18 lipca 2013 r. (sygn. SK 18/09) TK uznał art. 20 ust. 3 ustawy o PIT w brzmieniu z lat 1998-2006 za niezgodny z konstytucją, a w wyroku z 29 lipca 2014 r. (sygn. P 49/13 i P 57/13) zakwestionował brzmienie obowiązujące później. To właśnie te orzeczenia zmusiły ustawodawcę do napisania przepisów od nowa.

Tu dochodzę do sedna, którego brakuje w większości doniesień straszących stawką: od 2016 r., po wejściu rozdziału 5a (art. 25b-25g), 75 proc. ma być wyjątkiem, a nie regułą. Jeśli w toku postępowania uda się ustalić rzeczywiste źródło przychodu, jest ono opodatkowane według zasad właściwych dla tego źródła - a więc normalną skalą, ryczałtem albo podatkiem liniowym. Sankcyjne 75 proc. wchodzi dopiero wtedy, gdy źródła ustalić się nie da. Media pokazują najwyższą liczbę, prawo przewiduje etap pośredni.

Eksperci już po wyrokach Trybunału zwracali uwagę, że urzędy nie zmieniły praktyki z dnia na dzień.

„Urzędy skarbowe wciąż prowadzą na ich podstawie postępowania. Co więcej, nie widać, by zmieniły zasady działania” - Wojciech Piotrowski, doradca podatkowy w KPMG (komentarz dla rp.pl, 21 października 2014 r.).

Liczby dla podatnika z działalnością - kiedy robi się groźnie

Freelancer na podatku liniowym (19 proc.) fakturujący 22 tys. zł netto miesięcznie zbiera przez dwa lata wkład własny na mieszkanie. Powiedzmy, że odkłada po 12 tys. zł miesięcznie i wpłaca 300 tys. zł zaliczki na lokal. Jeśli udokumentowane przychody i wcześniejsze oszczędności w pełni pokrywają tę kwotę, sprawy nie ma.

Problem zaczyna się, gdy część środków pochodzi z gotówki bez śladu - dopłaty od rodziny, zwrotu starej pożyczki albo przychodu sprzed lat, którego nie da się odtworzyć. Załóżmy, że z 300 tys. zł nie potrafisz wyjaśnić 100 tys. zł. To jest Twoja niewyjaśniona nadwyżka, a podatek wyniesie 75 tys. zł - równowartość ponad trzech miesięcy Twojego fakturowania, zapłacona jednym przelewem do urzędu. Dlatego przy nieregularnych przychodach z działalności dokumentacja jest tarczą: faktury, wyciągi, PIT-y za lata akumulacji i umowy darowizn. To ta sama higiena, której bank wymaga przy liczeniu zdolności - policzysz ją w kalkulatorze zdolności kredytowej, a wpływ formy opodatkowania na wykazywany dochód sprawdzisz w kalkulatorze formy opodatkowania.

Sankcyjna stawka 75 proc. (art. 25b-25g ustawy o PIT) oznacza przy nadwyżce 100 tys. zł domiar 75 tys. zł. Moja ocena jest taka: dla uczciwego przedsiębiorcy z działalnością realne ryzyko to nie sama stawka, lecz bałagan w papierach. Jeśli planujesz duży zakup, zanim ruszysz z wkładem, poukładaj dowody na jego pochodzenie - zgłoś darowizny w terminie, trzymaj potwierdzenia przelewów od darczyńców, nie mieszaj gotówki bez śladu. Scenariusze z nadwyżką przerobisz w Decyzjomacie Nadpłata, a samą strategię zakupu mieszkania - w Decyzjomacie Hipotecznym.

Więcej analiz finwire.pl o kontrolach i rozliczeniach znajdziesz w hubie kategorii podatki.

Komentarz redakcji - straszak czy realne ryzyko?

W I połowie 2026 r. toczyło się 82 postępowania o nieujawnione źródła (dane MF), przy niemal 2,64 mln czynności sprawdzających rocznie i ustaleniach KAS rzędu 19,05 mld zł. Te proporcje warto trzymać w głowie: 75-proc. domiar to narzędzie rzadkie i punktowe, nie masowa klęska żywiołowa. Nagłówki w stylu „skarbówka prześwietla majątki” sprzedają strach, a liczby pokazują wąski, choć rosnący strumień spraw.

To jednak nie powód do lekceważenia. Kierunek jest jednoznaczny - więcej danych, lepsze typowanie, skuteczność bliska 100 proc. Jeśli Twoje wydatki wyraźnie rozjeżdżają się z deklarowanym dochodem, prędzej czy później algorytm Cię znajdzie. Najtańszym ubezpieczeniem pozostaje czynny żal i uporządkowana dokumentacja złożone zanim zrobi to urząd - po samodzielnym ujawnieniu i zapłacie zaległości z odsetkami sankcji nałożyć już nie można. Pytanie, które warto sobie zadać przed większym zakupem, brzmi nie „czy mnie sprawdzą”, lecz „czy w razie wezwania mam komplet papierów”.

Narzędzia do Twojej decyzji

• Kalkulator wynagrodzenia netto
• Kalkulator UoP vs B2B
• Kalkulator składek ZUS
• Kalkulator PIT-37
• Kalkulator ulgi na dzieci