Umowy o dzieło 2026: 609 tys. zgłoszeń do ZUS - kiedy fiskus zakwestionuje brak składek?

ZUS podał, że w I półroczu 2026 r. płatnicy zgłosili 609,3 tys. umów o dzieło na 519,6 tys. formularzach RUD (formularz zgłoszenia umowy o dzieło), a liczba osób wykonujących takie umowy wzrosła do 203,7 tys. z 201,9 tys. rok wcześniej (komunikat ZUS, wrzesień 2026). Prawie 28% umów zawarto na jeden dzień - i to właśnie te kontrakty urząd bierze pod lupę jako potencjalny wytrych do unikania składek. Stan na wrzesień 2026 r.

ZUS nie ukrywa, po co publikuje te liczby. Zakład od 2021 r. prowadzi rejestr umów o dzieło i konsekwentnie sygnalizuje, że jednodniowe zlecenia typu "skoszenie trawnika" czy "posprzątanie biura" w wielu wypadkach nie są dziełem w rozumieniu Kodeksu cywilnego. A jeśli nie są dziełem, powinny być oskładkowane jak umowa zlecenie.

Ile umów o dzieło trafiło do ZUS w 2026 roku?

Płatnicy zgłosili 609,3 tys. umów o dzieło w I półroczu 2026 r. na 519,6 tys. formularzach RUD, a wykonywało je 203,7 tys. osób (dane ZUS, wrzesień 2026). To wzrost względem 201,9 tys. osób rok wcześniej. Prawie 93% zgłoszeń trafiło do Zakładu elektronicznie, a liderem pozostaje Mazowsze.

Najciekawszy jest rozkład czasu trwania. Spośród 591 593 umów, dla których dało się ustalić daty graniczne, aż 27,88% zawarto na jeden dzień, a kolejne 7,06% na dwa dni. Łącznie 61,17% umów nie trwało dłużej niż 9 dni, przy średnim czasie 39 dni (dane ZUS). Powiem wprost: umowa o dzieło z definicji ma prowadzić do konkretnego, sprawdzalnego rezultatu, a trudno uwierzyć, że setki tysięcy jednodniowych kontraktów to zamówienia na dzieło w sensie prawnym.

Umowa o dzieło co do zasady nie jest objęta składkami na ubezpieczenia społeczne ani zdrowotne - wykonawca nie ma z tego tytułu ubezpieczenia emerytalnego, rentowego, chorobowego ani wypadkowego. Dla twórców dochodzi jeszcze 50% KUP (koszty uzyskania przychodu), które połowią podstawę opodatkowania. To sprawia, że dzieło jest najtańszą formą współpracy w Polsce - i dokładnie dlatego bywa nadużywane.

Dlaczego ZUS kwestionuje jednodniowe umowy o dzieło?

ZUS podczas kontroli nie czyta nagłówka dokumentu, tylko sprawdza, jak realnie wyglądała współpraca. Jeśli inspektor uzna, że praca miała cechy umowy zlecenia (staranne działanie, powtarzalne czynności, brak zindywidualizowanego rezultatu), wydaje decyzję o objęciu ubezpieczeniami i nalicza zaległe składki wraz z odsetkami. Wtedy oszczędność okazuje się iluzoryczna.

Różnica jest prawna, nie kosmetyczna. Umowa o dzieło (art. 627 Kodeksu cywilnego) dotyczy osiągnięcia rezultatu - namalowania obrazu, napisania programu, zaprojektowania logo. Umowa zlecenie dotyczy wykonywania czynności, nawet bez gwarantowanego efektu. Koszenie trawnika według standardowej procedury to typowe staranne działanie, więc ZUS argumentuje, że powinno być zleceniem ze składkami. Co innego, gdyby ogrodnik tworzył autorski ogród o niepowtarzalnym kształcie - wtedy obrona dzieła ma sens.

Skala nadużyć bywa jednak przeceniana. Nauczyciele, artyści, tłumacze, wykładowcy jednodniowych szkoleń czy prelegenci konferencyjni legalnie rozliczają jednodniowe dzieła - i to oni napędzają statystykę krótkich umów. Nie każda umowa na jeden dzień jest wytrychem.

Czy umowy o dzieło zostaną oskładkowane?

Pełnego oskładkowania umów o dzieło na razie nie będzie. Decyzję o rezygnacji z tego pomysłu podjął premier Donald Tusk pod koniec 2024 r., a obowiązek objęcia składkami wszystkich umów cywilnoprawnych - wpisany jako kamień milowy do Krajowego Planu Odbudowy (KPO) - był przesuwany z 1 stycznia 2025 r. na 2026, a potem na 2027 r.

Rząd nie chce realizować tego zobowiązania w pierwotnym kształcie i negocjuje jego zamianę z Komisją Europejską. Jak potwierdził Jan Szyszko, wiceminister funduszy i polityki regionalnej, resort przygotował dla Brukseli trzy alternatywne propozycje - między innymi korzystniejsze liczenie stażu pracy z różnych form zatrudnienia oraz wzmocnienie Państwowej Inspekcji Pracy (Money.pl, GazetaPrawna, 2025).

"Kamień milowy w wymiarze zaprojektowanym przez poprzedników nie będzie realizowany - nie wprowadzimy prostego oskładkowania wszystkich umów cywilnych, w tym umów o dzieło" - stanowisko rządu przedstawione Komisji Europejskiej, za relacją GazetaPrawna.pl (2025 r.).

Argument fiskalny jest zresztą słaby. Według wyliczeń przywołanych przez portal PIT.pl, budżet zyskałby ze składek od dzieł zaledwie ok. 0,6 mld zł rocznie, co odpowiada 0,15% rocznego budżetu ZUS. Moim zdaniem to za mało, by uzasadnić rewolucję, która uderzyłaby w twórców i dorywczo pracujących. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej (MRPiPS) samo przyznawało, że reforma budzi opór społeczny.

Ile realnie tracisz - dzieło, zlecenie czy JDG?

Przy przychodzie 8 000 zł na umowie o dzieło z pracą twórczą (50% KUP) podstawa opodatkowania spada do 4 000 zł, PIT (podatek dochodowy od osób fizycznych) według stawki 12% wynosi 480 zł, a na rękę zostaje ok. 7 520 zł - bez ani złotówki składek. Ta sama kwota na umowie zlecenie z pełnym ZUS to po składkach społecznych i zdrowotnej ok. 5 800-6 000 zł netto. Różnica sięga 1 500-1 700 zł miesięcznie.

Jeśli fakturujesz jako jednoosobowa działalność gospodarcza (JDG) i rozważasz przyjęcie dorywczego projektu, kalkulacja wygląda inaczej. Przy stałym kontrakcie B2B rzędu 22 000 zł miesięcznie na podatku liniowym 19% płacisz pełny ZUS przedsiębiorcy plus składkę zdrowotną liczoną od dochodu. Dodatkowe dzieło twórcze na 5 000 zł dołożone obok działalności daje ok. 4 700 zł netto (przy 50% KUP i 12% PIT), bez podnoszenia Twoich składek - bo dzieło poza stosunkiem pracy pozostaje nieoskładkowane.

Jest jednak druga strona medalu. Brak składek to brak ubezpieczenia emerytalnego - każdy rok na samych dziełach to rok zerowego kapitału w ZUS i realna luka w przyszłej emeryturze. To ważne, jeśli planujesz kredyt: bank zwykle traktuje dochód z umów o dzieło jako niestabilny i wymaga dłuższej historii niż przy umowie o pracę. Zanim więc zdecydujesz o formie, policz nie tylko dzisiejsze netto, ale i koszt braku ubezpieczenia - a decyzję o nadpłacie ewentualnych oszczędności sprawdzisz w Decyzjomacie Nadpłata. Formy opodatkowania i realny ZUS przy działalności porównasz w kalkulatorze UoP vs B2B oraz kalkulatorze składek ZUS.

Komentarz redakcji - dane ZUS to nie dowód masowego oszustwa

Statystyka 609,3 tys. dzieł i 27,88% jednodniowych kontraktów (ZUS, I półrocze 2026) brzmi jak akt oskarżenia, ale sama liczba niczego nie przesądza. Krótka umowa nie jest automatycznie fikcyjna - prelegent na jednodniowej konferencji, tłumacz jednego tekstu czy grafik z pojedynczym projektem legalnie rozliczają dzieło jednodniowe. Nagłówki sugerujące, że to "wytrych do unikania składek", są moim zdaniem uproszczeniem.

Naprawdę niepokoi mnie co innego: niepewność. Rząd od dwóch lat renegocjuje kamień milowy KPO, a przedsiębiorcy i freelancerzy nie wiedzą, czy za rok ich model rozliczeń przetrwa. Ta próżnia regulacyjna jest gorsza niż jasna, choćby niewygodna, decyzja. Gdyby państwo chciało uszczelnić system, skuteczniejsze byłyby precyzyjne kontrole PIP i ZUS wymierzone w realne pozorne dzieła (ochrona, sprzątanie, produkcja), a nie ryczałtowe oskładkowanie wszystkiego, które i tak dałoby budżetowi marne 0,6 mld zł.

Moja rada jest prozaiczna: jeśli korzystasz z umów o dzieło, zadbaj o dokumentację rezultatu - projekt, plik, utwór, protokół odbioru. To Twoja tarcza podczas kontroli. Więcej analiz o formach zatrudnienia i podatkach znajdziesz w hubie kategorii podatki, a jak wypadasz na tle rynku sprawdzisz w zestawieniu zarobków 1% Polaków. Warto też zerknąć, jak umowy cywilnoprawne wpływają na zasiłek macierzyński i rodzicielski w 2026 r. oraz na miejsce w strukturze aktywów finansowych Polaków.

Jeśli planujesz kredyt mimo nieregularnych dochodów z dzieł, oszacuj zdolność w Decyzjomacie Hipotecznym i przejrzyj oferty w rankingu kont firmowych. Bo prawdziwe pytanie na 2027 r. nie brzmi "czy ZUS policzy jednodniowe umowy", tylko "czy zdążysz udokumentować, że Twoje dzieło było dziełem", zanim zapuka inspektor.

Dane i przepisy o umowach cywilnoprawnych znajdziesz na stronach ZUS, Ministerstwa Finansów oraz w opisie Krajowego Planu Odbudowy.

Narzędzia do Twojej decyzji

• Kalkulator wynagrodzenia netto
• Kalkulator UoP vs B2B
• Kalkulator składek ZUS
• Kalkulator PIT-37
• Kalkulator ulgi na dzieci